10 lat zmieniania miasta razem z mieszkańcami. Jubileusz Laboratorium Innowacji Społecznych

To już dekada wspólnego działania na rzecz mieszkanek i mieszkańców Gdyni. Laboratorium Innowacji Społecznych obchodzi 10-lecie swojej działalności. To dziesięć lat realizacji zadań i projektów, które wzmacniają wspólnotę i pomagają miastu odpowiadać na społeczne wyzwania. Budżet Obywatelski, proces rewitalizacji GdyniaOdNowa, sieć centrów sąsiedzkich Przystań, Młodzieżowe Centrum Innowacji Społecznych i Designu Wymiennikownia, UrbanLab, a także m.in. inkubator innowacji społecznych czy System Aktywizacji Społeczno-Zawodowej – to zaledwie część z długiej listy działań, które dotąd zrealizowano.

Sednem działalności zespołu Laboratorium Innowacji Społecznych od samego początku jest rozwijanie i inkubowanie rozwiązań, które odpowiadają na potrzeby Gdynianek i Gdynian. LIS współpracuje w tym zakresie z instytucjami publicznymi, organizacjami społecznymi oraz środowiskiem akademickim, będąc na styku miasta i mieszkańców, łącząc procesy społeczne z inwestycjami i testowanie z wdrażaniem. To 10 lat budowania rozwiązań, które zaczynają się od diagnozy potrzeb, a kończą zmianą w dzielnicach.

Laboratorium Innowacji Społecznych dziś jest ważnym miejskim ośrodkiem tworzenia i wdrażania innowacji społecznych, od projektów rewitalizacyjnych, przez działania sąsiedzkie, po programy edukacyjne i konsultacyjne. To także miejsce budowania dialogu z mieszkańcami i wspólnego szukania rozwiązań, które poprawiają jakość życia w Gdyni oraz wzmacniają lokalne wspólnoty. Bardzo dziękuję całemu zespołowi LIS-u za pracę na rzecz naszego miasta i odwagę w swoich działaniach – podkreśla Aleksandra Kosiorek, prezydent Gdyni.

Dziś zespół LIS to 54 osoby. Łącznie – od początku funkcjonowania instytucji, 16 lutego 2016 roku – jednostkę tę tworzyło 216 osób.

LIS to dziś przede wszystkim ludzie, którzy mają odwagę patrzeć inaczej i działać inaczej. Łączymy projekty społeczne, inwestycje i dialog z mieszkańcami tak, by efekty były widoczne nie tylko tu i teraz, ale także za kilka czy kilkanaście lat. Największą wartością jest właśnie zaufanie i współpraca. Przez te lata udało się stworzyć model działania, w którym mieszkańcy, instytucje i miasto wspólnie działają na rzecz miasta i projektują zmiany - mówi Maciej Kochanowski, dyrektor Laboratorium Innowacji Społecznych.

LIS to interdyscyplinarny zespół, który dziś tworzą 54 osoby (fot. Natalia Kawalerowcz, gdynia.pl)

Miejsca, które budują relacje

Jednym z najbardziej rozpoznawalnych obszarów działalności LIS-u są centra sąsiedzkie Przystań rozwijane od 2018 roku. Zespół Laboratorium Innowacji Społecznych – w koalicji z miejskimi jednostkami i organizacjami pozarządowymi – opracował i wdrożył model działania sieci, który funkcjonuje do dziś.

Przystanie to z jednej strony miejsca aktywności lokalnej, a z drugiej centra miejskich usług. Mieszkańcy mogą skorzystać z oferty m.in. Biblioteki Gdynia, Centrum Aktywności Seniora, Gdyńskiego Centrum Sportu, Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej, SPOT Światowcy Placówka Wsparcia Rozwoju i Dziecka, a także Centrum Zdrowia Diagnoza i Terapia. W centrach sąsiedzkich można także spotkać m.in. radnych dzielnic, bo w części Przystani rajcy mają swoje siedziby.

Początkowo LIS koordynował działania sąsiedzkie we wszystkich Przystaniach, a obecnie koncentruje się na rozwoju oferty w Domach Sąsiedzkich, które zostały wyodrębnione w czerwcu 2023. Na mapie Gdyni są cztery: DS. w Przystani Widna 2A, Lipowa 15, Śmidowicza 49 oraz Opata Hackiego 33. W każdym z nich mieszkańcy znajdują wsparcie w rozwijaniu pasji, budowaniu relacji i angażowaniu się w życie dzielnicy, a jednocześnie tworzą bezpieczną, otwartą przestrzeń blisko domu. Co więcej, to mieszkańcy tworzą tu ofertę dla swoich sąsiadów – prowadzą zajęcia #SąsiedziSąsiadom, podczas których dzielą się swoimi umiejętnościami i wiedzą.

Domy Sąsiedzkie to przede wszystkim ludzie i relacje, które budują się tu każdego dnia. Naszą rolą jest tworzenie otwartej, bezpiecznej przestrzeni, w której mieszkańcy mogą się spotkać, działać razem, realizować własne pomysły i zawierać przyjaźnie. Widzimy, jak z małych inicjatyw rodzą się trwałe więzi sąsiedzkie i poczucie współodpowiedzialności za miejsce, w którym się żyje – mówi Jędrzej Sołtysiak, kierownik Działu Przestrzeni Społecznych w LIS.

W Przystaniach najpiękniejsze jest to, że mieszkańcy odkrywają, jak wiele mogą zrobić sami dla siebie, dla sąsiadów i dla całej dzielnicy. Widać, jak rośnie ich sprawczość, a wraz z nią poczucie, że to miejsce naprawdę do nich należy. Od początku zależało nam na tworzeniu przestrzeni blisko domu, w których można po prostu być: porozmawiać, spotkać znajomych, nauczyć się czegoś nowego. Ale też zrobić coś razem – zorganizować wydarzenie, wesprzeć innych, zainicjować zmianę. Ta codzienna współpraca buduje siłę społeczności i sprawia, że Przystanie stają się naturalnym centrum życia dzielnicy – zaznacza Dobrosława Korczyńska-Partyka, poprzednia kierowniczka Działu Przestrzeni Społecznych, obecnie koordynatorka ds. włączenia społecznego i współpracy w Dziale UrbanLab w LIS.

To właśnie w Domach Sąsiedzkich rodzą się inicjatywy mieszkańców, wzmacniają się więzi sąsiedzkie i powstają działania, które wpływają na jakość życia w najbliższym otoczeniu: od drobnych pomysłów po długofalowe społeczne zmiany.

W Przystaniach mieszkańcy spotykają się przy herbacie, na warsztatach hobbystycznych, ale i świętują ważne dla siebie wydarzenia: w tym Dzień Sąsiada (fot. LIS)

Ważnym obszarem działań Laboratorium Innowacji Społecznych jest także praca z młodymi mieszkańcami miasta.
Szczególną rolę odgrywa tu Wymiennikownia. To miejsce tworzone razem z młodzieżą i dla młodzieży, oparte na zaufaniu, samodzielności i współodpowiedzialności za wspólną przestrzeń.

Wymiennikownia to coś więcej niż klub młodzieżowy. To otwarta przestrzeń spotkań, rozwijania pasji i testowania pomysłów. Młodzi ludzie mogą tu realizować własne inicjatywy, organizować wydarzenia, koncerty, warsztaty, projekty społeczne czy działania artystyczne. Ważnym elementem jest także wsparcie w rozwoju kompetencji społecznych oraz budowanie poczucia sprawczości i wpływu na otoczenie.

Przez lata Wymiennikownia stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych młodzieżowych miejsc w Gdyni: przestrzenią autentycznego dialogu, w której młodzi mieszkańcy nie tylko uczestniczą w działaniach, ale współtworzą ich kierunek. To tu rodzą się inicjatywy, które często wychodzą poza mury miejsca i wpływają na życie lokalnej społeczności.

Wymiennikownia była przełomem, bo pokazała, że młodzież nie chce być tylko odbiorcą oferty, chce ją współtworzyć. To doświadczenie nauczyło nas pracy metodą współprojektowania i stało się fundamentem późniejszych działań LIS-u, zwłaszcza przy tworzeniu Przystani – mówi Martyna Prościńska, kierowniczka Wymiennikowni.

Wymiennikownia to miejsce, które przyciąga młodzież z całej Gdyni (fot. LIS)

Czas pandemii był dla Laboratorium Innowacji Społecznych okresem dużej próby, ale i szybkiej adaptacji do nowych warunków. Działania prowadzone w Przystaniach i Wymiennikowni przeniosły się do świata online. Zajęcia, warsztaty, spotkania i wsparcie dla mieszkańców odbywały się zdalnie, pozwalając utrzymać relacje i ciągłość działań mimo izolacji.

Kiedy wybuchła wojna w Ukrainie, Przystanie i Wymiennikownia stały się miejscem realnej pomocy dla osób uciekających przed konfliktem. W przestrzeniach tych miejsc organizowano wsparcie informacyjne i integracyjne, a cały zespół LIS-u aktywnie włączył się w działania pomocowe na rzecz uchodźców – od organizacji codziennego wsparcia po budowanie bezpiecznej i życzliwej przestrzeni w nowej rzeczywistości.

Rewitalizacja - proces, nie jednorazowa zmiana

Jednym z kluczowych obszarów działania LIS-u jest rewitalizacja. Przyjęty po raz pierwszy w 2016 r. przez Radę Miasta Gdyni Gminny Program Rewitalizacji wyznaczył sześć podobszarów wymagających szczególnego wsparcia: Babie Doły, Oksywie, Witomino, osiedle Meksyk, osiedlePekin oraz osiedle Zamenhofa-Opata Hackiego. To przestrzenie, które zgodnie z przeprowadzoną diagnozą mierzyły się z kumulacją wyzwań społecznych, infrastrukturalnych i środowiskowych. Gminny Program Rewitalizacji, przyjęty w 2017 r., wyznaczył kierunek działań na kolejne lata, łącząc projekty społeczne, kulturalne i inwestycyjne. Z czasem efekty zaczęły być coraz bardziej widoczne. Zarówno w wyglądzie miejsc, jak i w codziennym życiu lokalnych społeczności.

LIS odpowiada zarówno za koordynację całego procesu, jak i realizację konkretnych projektów - społecznych i inwestycyjnych. W czerwcu 2026 r. Rada Miasta przyjęła zaktualizowany Gminny Program Rewitalizacji Miasta Gdyni na lata 2030+.

Rewitalizacja to nie tylko zmiana wyglądu miejsc, ale przede wszystkim wzmacnianie lokalnych społeczności, budowanie relacji i tworzenie warunków do lepszej jakości życia.

Rewitalizacja to proces długofalowy, oparty na dialogu i współpracy z mieszkańcami. Kluczowe jest uważne słuchanie lokalnych społeczności i wspólne wypracowywanie rozwiązań, które odpowiadają na prawdziwe potrzeby danego miejsca. Działania społeczne i inwestycyjne wzajemnie się uzupełniają, dzięki czemu zmiana ma szansę być trwała i odczuwalna w codziennym życiu. Największą wartością tego procesu jest budowanie poczucia sprawczości mieszkańców i wzmacnianie lokalnych wspólnot – podkreśla Agnieszka Jurecka-Fryzowska, kierowniczka Działu Rewitalizacji LIS oraz pełnomocniczka prezydenta ds. rewitalizacji.

Istotnym elementem rewitalizacji jest także sposób projektowania przestrzeni – tak, aby była funkcjonalna, dostępna i przyjazna dla różnych użytkowników.

Projektowanie w procesie rewitalizacji zaczyna się od ludzi i ich doświadczeń. Analizujemy, jak mieszkańcy korzystają z przestrzeni, czego im brakuje i co może poprawić komfort codziennego życia. Ważne jest tworzenie miejsc otwartych, bezpiecznych i sprzyjających spotkaniom, bo dobrze zaprojektowana przestrzeń wspiera relacje społeczne. To właśnie użytkownicy nadają sens i kierunek zmianom, które wprowadzamy – mówi Barbara Marchwicka, koordynatorka ds. projektów strategicznych Działu UrbanLab LIS.

Rewitalizacja to proces oparty na dialogu z mieszkańcami (fot. LIS)

Działania LIS to również szereg inwestycji infrastrukturalnych, które poprawiają jakość przestrzeni publicznych i warunki życia mieszkańców. I to nie tylko na obszarach rewitalizacji. Wśród nich jest m.in. budowa Przystani Widna 2A, Parku Leśnego w Oksywiu czy bloku komunalnego przy ul. Dickmana.

Każda inwestycja w obszarze rewitalizacji musi być przemyślana i powiązana z działaniami społecznymi. Modernizacja budynków, tworzenie nowych przestrzeni wspólnych czy poprawa infrastruktury mają sens wtedy, gdy służą mieszkańcom i wspierają rozwój lokalnej społeczności. Staramy się prowadzić projekty odpowiedzialnie, z myślą o długofalowych efektach i funkcjonowaniu tych miejsc przez kolejne lata. Rewitalizacja to inwestycja w ludzi, nie tylko w przestrzeń – zaznacza Maciej Warszakowski, zastępca dyrektora LIS.

Dział Inwestycji w LIS zajmuje się nie tylko projektami związanymi z rewitalizacją. W ramach naszych działań stworzyliśmy podstawy standardów remontów lokali komunalnych. Projektujemy i realizujemy komunalne budynki wielorodzinne – pierwszy został wybudowany przy ul. Dickmana, drugi powstanie przy ul. Turkusowej, obecnie oczekuje na ostateczną decyzję o pozwoleniu na budowę. Oba budynki są w pełni dostępne dla osób z niepełnosprawnościami, w każdym z nich realizowana jest idea deinstytucjonalizacji usług społecznych. W przypadku każdej inwestycji,co jest dla nas szczególnie ważne, na etapie projektowania ściśle współpracujemy z przyszłymi użytkownikami, jak np. w przypadku Rodzinnych Domów Dziecka, projektowanych na Babich Dołach – mówi Bianka Witkowska z Działu Inwestycji LIS.

Testowanie i wdrażanie

Zespół LIS-u realizował także duże projekty społeczne finansowane ze środków zewnętrznych, w tym m.in. m.in. Gdyński System Aktywizacji Społeczno-Zawodowej „Pracownia”, programy rozwoju usług społecznych oraz działania na rzecz integracji i włączenia społecznego. Prowadził Inkubator Innowacji Społecznych w ramach którego przetestowano kilkadziesiąt, a wdrożono kilkanaście różnych innowacji, w tym m.in. Arbuz Mobilny czy kawiarnię Caffe Aktywni.

LIS także opracował model i wdrożył UrbanLab, czyli przestrzeń testowania nowych narzędzi, modeli współpracy i rozwiązań dla miasta. W ramach UL zrealizowane zostały m.in. takie projekty jak Contra, Reachout czy Liveability.

Eksperymentowanie jest ważne, ale równie ważne jest wdrażanie. Przez te lata nauczyliśmy się przechodzić od pilotażu do systemowego rozwiązania. Innowacja ma sens tylko wtedy, gdy zostaje w mieście i poprawia codzienne funkcjonowanie mieszkańców – mówi Magda Żółkiewicz, koordynatorka ds. innowacji w Dziale UrbanLab LIS.

W Inkubatorze Pomysłów rozwijane były innowacje społeczne z całego kraju (fot. LIS)

Budżet Obywatelski i partycypacja

LIS koordynuje gdyński Budżet Obywatelski – jeden z najważniejszych procesów współdecydowania mieszkańców o rozwoju miasta. Z biegiem lat BO ewoluowało: wprowadzono projekty „miękkie”, rozwinięto dialog z autorami i dopracowano narzędzia współpracy.

Gdyński Budżet Obywatelski stał się przez ostatnią dekadę jednym z najbardziej rozpoznawalnych narzędzi współdecydowania o mieście. Co roku jest składanych kilkaset pomysłów – od lokalnych udogodnień po większe projekty infrastrukturalne – a tysiące mieszkańców głosują. Dzięki temu w przestrzeni Gdyni pojawiają się rozwiązania odpowiadające na potrzeby dzielnic.

BO to jednak nie tylko budowa nowych ścieżek rowerowych, modernizacja skwerów czy działania społeczne. To także proces, który uczy współpracy i odpowiedzialności z wspólne dobro. Przez lata Lis rozwijał narzędzia wsparcia dla autorów projektów, tak aby każdy – niezależnie od doświadczenia – mógł przejść przez proces zgłaszania i konsultowania swojego pomysłu.

W BO nie chodzi wyłącznie o realizację projektów. To narzędzie, które uczy wspólnego myślenia o mieście, testowania rozwiązań i patrzenia szerzej niż tylko na najbliższy chodnik. Zmieniają się potrzeby miasta i zmienia się Budżet Obywatelski. Staramy się reagować na te sygnały: wprowadzać nowe rozwiązania, upraszczać procedury, wspierać autorów na każdym etapie. Chodzi o to, by oddać miasto w ręce tych, którzy najlepiej je znają – mówi Magdalena Warmowska, kierowniczka Działu Diagnoz i Partycypacji LIS.

W efekcie Budżet Obywatelski staje się coraz dojrzalszy, a zgłaszane projekty – coraz lepiej odpowiadają na potrzeby poszczególnych społeczności. Co ważne, cały proces pozostaje otwarty na zmiany i udoskonalenia, bo jego istotą jest współpraca z mieszkańcami i reagowanie na to, jak zmienia się miasto.

Budżet Obywatelski to odzwierciedlenie potrzeb i pomysłów mieszkańców. Czasem to organizacja nowych miejsc zieleni, czasem zajęć, a w przeszłości został także wyremontowany samolot-pomnik TS-8 Bies. Prace przeprowadziło Laboratorium Innowacji Społecznych (fot. LIS)

Równolegle LIS prowadzi konsultacje społeczne dotyczące inwestycji, zmian w przestrzeni publicznej i dokumentów strategicznych. Wśród nich były m.in. konsultacje społeczne dotyczące zagospodarowania Parku Centralnego, przebudowy ulicy Starowiejskiej, Gdyński Dialog o Klimacie czy aktualnie prowadzone konsultacje w sprawie ochrony przed hałasem ulicznym.

Niezależnie od tego, czy mówimy o rewitalizacji, rozwoju Przystani, Wymiennikowni czy projektach społecznych, zawsze zaczynamy od tego samego pytania: jak dotrzeć do mieszkanek i mieszkańców z informacją, że mają wpływ? Jak komunikować miejskie procesy w sposób zrozumiały i dostępny, także dla osób wykluczonych cyfrowo czy tych, które rzadziej zabierają głos? Rewitalizacja to nie tylko inwestycje, a domy sąsiedzkie to nie tylko budynki. To to przestrzenie relacji i rozmowy. Największym zasobem miasta jest wiedza o tym, czego ludzie naprawdę potrzebują oraz ich gotowość, by współtworzyć zmianę. Naszą rolą jest tę energię zauważać, wzmacniać i przekładać na działania – mówi Ksenia Pisera, główna specjalistka ds. komunikacji LIS.

Formy konsultacji społecznych dobierane są tak, by jak najwięcej mieszkańców i mieszkanek mogło wziąć w nich udział. Wśród nich były m.in. spacery badawcze (fot. LIS)

Od pomysłu do miejskiej jednostki

Ciekawostką jest fakt, że korzenie LIS sięgają jeszcze głębiej niż dekada, bo… 2012 roku. Wtedy to w Pomorskim Parku Naukowo-Technologicznym został wydzielony został moduł innowacji społecznych – kilkunastoosobowy zespół, który następnie stworzył LIS. Zajmował się m.in. wypracowaniem koncepcji miejsca i pozyskaniem środków na utworzenie Wymiennikowni, partycypacyjnymi metodami budowania rozwiązań dla seniorów oraz Budżetem Obywatelskim.

Powołując Laboratorium Innowacji Społecznych, zakładaliśmy, że Gdyni potrzebny jest zespół, który będzie łączyć nowatorskie i jednocześnie kompleksowe podejście do miejskich wyzwań. Innowacje społeczne to nie jednorazowe projekty, ale zmiana sposobu działania samorządu: bardziej otwartego, słuchającego i współpracującego z mieszkańcami. LIS odegrał ogromną rolę w przełożeniu tej filozofii na konkretne narzędzia i rozwiązania funkcjonujące dziś w systemie miasta – mówi Michał Guć, dyrektor Departamentu Demografii w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, wcześniej wiceprezydent Gdyni ds. innowacji.

Zaczynaliśmy jako interdyscyplinarny zespół, który miał odwagę eksperymentować. Dziś LIS prowadzi duże programy miejskie, realizuje inwestycje, zarządza procesami społecznymi i współpracuje z wieloma partnerami. Najważniejsze jednak, że przez te lata udało się zbudować sposób pracy oparty na diagnozie, testowaniu i wdrażaniu, a nie tylko projektowaniu na papierze – wspomina Aleksandra Markowska, pierwsza dyrektor LIS-u.

Co dalej?

Jubileusz to okazja do podsumowań, ale także spojrzenia w przyszłość. Laboratorium Innowacji Społecznych nadal będzie rozwijać nowe rozwiązania, wspierać aktywność mieszkańców i wzmacniać lokalne wspólnoty - tak, aby Gdynia pozostawała miastem otwartym, solidarnej współpracy i społecznych innowacji.

Laboratorium Innowacji Społecznych to ważny element w sieci miejskiego systemu polityki społecznej. Przed nami dalsze wzmacnianie usług, integracja działań różnych instytucji i praca jeszcze bliżej codziennego życia mieszkańców. Chcemy, aby wypracowane w Gdyni rozwiązania jeszcze skuteczniej odpowiadały na zmieniające się potrzeby społeczne i wspierały mieszkańców na różnych etapach życia – zaznacza Tomasz Augustyniak, wiceprezydent Gdyni.

W najbliższych latach przed zespołem LIS-u kolejne etapy wdrażania Gminnego Programu Rewitalizacji 2030+, który zakłada dalszą poprawę jakości przestrzeni, wzmocnienie lokalnych społeczności oraz rozwój usług skierowanych do mieszkańców najbardziej potrzebujących wsparcia. Prace prowadzone będą zarówno w obszarach wymagających największych zmian, jak i w miejscach, w których rewitalizacja zaczyna już przynosić trwałe efekty. Istotne pozostanie też stałe monitorowanie procesów i reagowanie na zmieniające się potrzeby dzielnic.

LIS będzie także rozwijać działania w obszarze partycypacji. Od kolejnych konsultacji społecznych po wzmacnianie narzędzi dialogu i współdecydowania. W planach jest dalsza rozbudowa sieci Przystani, które stają się lokalnymi centrami aktywności i wsparcia dla mieszkańców. Przed zespołem stoją również zadania związane z ulepszaniem usług społecznych, testowaniem nowych rozwiązań i wdrażaniem innowacji, które pozwolą jeszcze skuteczniej odpowiadać na wyzwania stojące przed miastem.

Kierunek na kolejne lata pozostaje niezmienny: współpraca, otwartość i tworzenie Gdyni, w której każdy głos ma znaczenie – mówi Ewa Król, zastępca dyrektora LIS-u.

Tekst: Ksenia Pisera, Karolina Ford-Kłopotowska