Gdynia na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Co dalej?

Modernistyczne centrum Gdyni znalazło się na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Oznacza to, że nasze miasto posiada dobro o wyjątkowym znaczeniu w skali świata. Co się z tym wiąże i jakie działania planuje miasto w związku z wpisem? O tym samorządowcy i zaproszeni goście mówili na specjalnej konferencji prasowej, która odbyła się we wtorek, 4 sierpnia w Miejskiej Informacji Turystycznej.

Minął tydzień od decyzji o wpisaniu modernistycznego centrum Gdyni na listę światowego dziedzictwa UNESCO, a echa tego wydarzenia nie milkną. Padają też pytania o to, co to tak naprawdę oznacza i jakie dalsze działania planuje miasto. O pierwszych krokach oraz o tym, nad czym pracują samorządowcy, opowiedzieli uczestnicy specjalnej konferencji prasowej, która odbyła się we wtorek, 4 sierpnia w Miejskiej Informacji Turystycznej przy ul. 10 Lutego 24. Wzięli w niej udział: senator Sławomir Rybicki, prezydent Aleksandra Kosiorek, wiceprezydentka Oktawia Gorzeńska oraz Marek Stępa – inżynier, architekt i były wiceprezydent, który ponad 20 lat temu rozpoczął starania o wpis.

Wideo i montaż: Sławomir Okoń

Prezydent Gdyni przypomniała, jak miasto obecnie dba o modernistyczne dziedzictwo oraz podkreśliła, że wpis nie niesie za sobą rewolucji czy większej ochrony konserwatorskiej. Ogłosiła również, że dotacje na prace konserwatorskie czy remontowe gdyńskich zabytków będą rosnąć.

Teraz czas na działania, które pomogą nam ten wpis maksymalnie wykorzystać oraz dbać o historię i nasze dziedzictwo. I tutaj jasna deklaracja z mojej strony. Gdynia nadal będzie inwestować w to modernistyczne dziedzictwo. Co robimy dzisiaj? Wspieramy właścicieli budynków, którzy podejmują się prac konserwatorskich, restauratorskich czy remontowych. Mamy rozwiązanie, które jest w pewien sposób unikatowe w skali kraju, ponieważ dotacje otrzymują nie tylko właściciele zabytków wpisanych do rejestru budynków, ale również tych budynków, które formalnie nie są zabytkami, ale znajdują się w granicach naszego dobra wpisanego na listę UNESCO. Nasze wsparcie będzie jeszcze większe, ale warto wspomnieć, że od 2025 roku każdego roku przeznaczamy na ochronę naszych budynków co najmniej 2 mln zł. Z tego 1,2 mln zł trafia do programu dotacji dla właścicieli nieruchomości, a 800 tysięcy, czyli resztę, która pozostaje, przeznaczamy na działania prowadzone bezpośrednio przez miasto. Planujemy, że ten budżet będzie systematycznie rósł, minimum 10% każdego roku – powiedziała Aleksandra Kosiorek, prezydent Gdyni.

Podkreślano również, iż modernistyczna Gdynia to nie tylko budynki, ale także ulice, place czy zieleń, o które w równym stopniu trzeba zadbać.

Miasto, które wyrosło z morza, nie może zapominać o tym, że widok na tę piękną zatokę to również element naszego dziedzictwa. Od początku te widoki i ta zieleń były elementem koncepcji miasta. Dzisiaj musimy do tej koncepcji jak najbardziej rzetelnie powracać. Chodzi m.in. o odtworzenie historycznych szpalerów drzew tam, gdzie kiedyś tworzyły one charaktery gdyńskich ulic. A więc więcej zieleni, nowe, zielone miejsca odpoczynku, a także wspieranie mieszkańców w zazielenianiu podwórek, aby przestrzeń w mieście znakomicie komponowała się z budynkami. Gdynia została zaprojektowana jako miasto otwarte na wodę. Ten charakter należy utrzymać i bezwzględnie chronić. Oczywiście porządkowanie przestrzeni wspólnej, dbanie o to, aby był ład, porządek, nie tylko architektoniczny, ale również porządek w ogólnym tego słowa znaczeniu. To nasze zadanie jako miasta – dodała prezydent Gdyni.

Prezydent Gdyni Aleksandra Kosiorek przemawiająca podczas konferencji w Miejskiej Informacji Turystycznej (fot. Magdalena Czernek)

Wpis na listę UNESCO zobowiązuje miasto do tworzenia okresowych raportów zgodnych z wymogami Komitetu Światowego Dziedzictwa UNESCO, a także monitorowania ochrony stanu i funkcjonowania, atrybutów i innych elementów stanowiących o integralności i autentyzmie dobra. Planowane są również: modernizacja InfoBoksu w przestrzeń warsztatową Gdyńskiego Centrum Modernizmu oraz utworzenie szlaku czy aplikacji, która pozwoli łatwo i szybko zapoznać się z lokalną architekturą. Współpracę z UNESCO będzie koordynować dr Joanna Leman.

W najbliższym czasie rozpoczniemy wdrażanie planu zarządzania dobrem. Będziemy na pewno monitorowali sposób ochrony, będziemy też raportowali. I w tych działaniach, choćby w planie zarządzania dobrem, są też aspekty edukacyjne, upowszechniające wszystkie kwestie, które dotyczą gdyńskiego modernizmu. I teraz konkrety. Osoba, która będzie koordynować współpracę z UNESCO, to dr Joanna Leman, czyli osoba, która też od początku była w tym procesie. Oczywiście zespół będzie większy. Znajdzie się w nim też Biuro Miejskiego Konserwatora Zabytków, ale jak państwo sami pewnie czują, temat jest tak przekrojowy, dotyka tak wielu różnych obszarów i pracy, i Urzędu Miasta, i naszych miejskich jednostek, że potrzebujemy osoby, która będzie po prostu koordynowała te działania przekrojowo. Naszym celem jest również stworzenie przestrzeni Gdyńskiego Centrum Modernizmu bardziej dostosowanej do warsztatów. Mówię o InfoBoksie. Chodzi o miejsce, gdzie będzie mogła być toczona praca edukacyjna, warsztatowa. Tam też będzie obecny i detal, i to, na czym nam bardzo mocno zależy, i to, czego w przestrzeni być może dzisiaj trochę brakuje. To opowieść o ludziach, którzy stali za tą wielką wizją budowy nowoczesnego miasta połączonego z portem. Myślimy o tym, jakie programy rozpocząć już od tej jesieni w gdyńskiej edukacji. Myślimy tutaj i o programie młodych ambasadorów modernizmum i o serii warsztatów urbanistycznych, ale też o tym, jak dzisiaj projektować miasto, w którym dobrze się żyje. Chcemy także bardzo mocno rozwijać turystykę kulturową. Pracujemy nad szlakiem UNESCO w Gdyni i aplikacją – mówi Oktawia Gorzeńska, wiceprezydentka Gdyni.

Wiceprezydentka Gdyni Oktawia Gorzeńska przemawiająca podczas konferencji w Miejskiej Informacji Turystycznej (fot. Magdalena Czernek)

Obecność Gdyni w tak ważnym gronie zaowocowała również dużą globalną widocznością. O naszym mieście i jego modernistycznym Śródmieściu rozpisywały się media na całym świecie. Ma to istotne znaczenie promocyjne.

Obserwujemy ogromną globalną widoczność Gdyni. Pisały o nas media, takie jak BBC czy Reuters i różne agencje w różnych krajach. Pani prezydent mówiła już o Australii, ale mamy też Wietnam, Chiny. Lista krajów jest bardzo bogata. Od 27 lipca, czyli od zeszłego tygodnia, od dnia wpisu, do dziś odnotowaliśmy 1130 publikacji na ten temat i w Polsce, i globalnie. Informacja dotarła do ponad 120 milionów osób, a tak zwany zasięg skorygowany to ponad 50 milionów osób. Ekwiwalent reklamowy, czyli kwota, którą miasto musiałoby przeznaczyć, żeby uzyskać taki efekt promocyjny, wykupując kampanie reklamowe, wynosi blisko 17 milionów złotych. Ekwiwalent reklamowy za tydzień poprzedzający wpis to kolejne 15 milionów złotych, czyli kwota łączna – 32 miliony złotych – zaznaczyła wiceprezydentka.

Gdynia to 18. miejsce z Polski, które wpisano na te prestiżową listę, a drugie z Pomorza – po Malborku. A łącznie znajduje się na niej ponad 1200 obiektów z całego globu.

Senator Sławomir Rybicki przemawiający podczas konferencji w Miejskiej Informacji Turystycznej (fot. Magdalena Czernek)

Starania o wpis trwały wiele lat, a finalny sukces to efekt pracy wielu środowisk i dowód na to, że dialog oraz współpraca mogą przynieść wymierne korzyści. Proces zapoczątkował dawny wiceprezydent Gdyni Marek Stępa. Kontynuowały go obecne władze – prezydent Aleksandra Kosiorek i wiceprezydentka Oktawia Gorzeńska przy wsparciu senatora Sławomira Rybickiego oraz marszałka województwa pomorskiego Mieczysława Struka. Trzon zespołu stanowili również: dr Joanna Leman, dr Robert Hirsch, Celina Łozowska oraz prof. Maria Jolanta Sołtysik. W ostatnich miesiącach ogrom pracy dyplomatycznej wykonał ambasador Mariusz Lewicki z zespołem, w którym dużą rolę odegrała gdynianka Aleksandra Brodowska.

Senat podjął uchwałę, że Gdynia zasługuje na to, aby rok 2026 był Rokiem Gdyni dla Senatu i w Polsce. 27 maja w Gdyni gościły komisje senackie – Samorządu Terytorialnego i Administracji Państwowej oraz Kultury. Jednogłośnie podjęły uchwałę wspierającą starania miasta, starania Polski o wpisanie Śródmieścia Gdyni na listę światowego dziedzictwa. Mogę tylko wyrazić satysfakcję, że mogłem w tym procesie, w tej pracy brać udział. I już dzisiaj zapowiadam, że w październiku w Senacie zorganizuję specjalną konferencję z udziałem przedstawicieli władz wszystkich miast, które mają w swoich zasobach miejsca bądź obiekty wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO, abyśmy porozmawiali o tym, jak państwo może je wesprzeć. Myślę, że te nasze prace zakończą się ustawą. Nie chcę przesądzać o kierunku i wyniku tych prac, ale te prace już podjęliśmy, tak że zaproszenie jest otwarte – powiedział Sławomir Rybicki, senator RP.

Ćwierć wieku temu, kiedy zakiełkował w mojej głowie pomysł, że Śródmieście Gdyni może przekształcić się w atrakcyjny produkt turystyczny przyciągający do miasta ludzi z różnych stron kraju i świata, nie wymyśliłem tego sam z siebie. Wymyśliłem to po przeczytaniu książki pani prof. Marii Jolanty Sołtysik pt. „Gdynia, miasto dwudziestolecia międzywojennego: urbanistyka i architektura”. I wtedy właśnie dotarła do mnie ta myśl, że dysponujemy czymś wartościowym, ale ukrytym. Ukrytym nie tylko przed światem, ale nawet przed nami samymi, przed Gdynianami, więc pomyślałem, że warto to zmienić, ale przede wszystkim, że warto to coś, ten skarb, chronić. Pochwalę się tym, że w tych pierwszych zmianach sztafety zrobiłem trzy ważne rzeczy. Po pierwsze właśnie przeczytanie książki pani Marii Jolanty Sołtysik i na jej podstawie podjęcie takiego kierunku działania. Po drugie przekonanie ówczesnego pana prezydenta Wojciecha Szczurka, że Gdynia zasługuje na to, żeby mieć własną służbę konserwatorską, żeby powołać stanowisko Miejskiego Konserwatora Zabytków. I to było drugie moje ważne dokonanie. A trzecie to było zatrudnienie pana Roberta Hirscha – podkreślał Marek Stępa, inżynier, architekt i były wiceprezydent Gdyni.

Marek Stępa – inżynier, architekt i były wiceprezydent Gdyni przemawiający podczas konferencji w Miejskiej Informacji Turystycznej (fot. Magdalena Czernek)

Działań planowanych w związku z wpisem na listę UNESCO jest zatem wiele. Podzielono je kilka grup.

Ochrona i zarządzanie dobrem:

zarządzanie dobrem zgodnie z wymogami UNESCO, w tym przygotowywanie raportów i monitorowanie stanu zachowania,
rozwój programu dotacji na prace konserwatorskie oraz dostosowanie zasad ich przyznawania do aktualnych potrzeb,
opracowanie katalogu dobrych praktyk konserwatorskich oraz uwzględnienie działań ochronnych w Gminnym Programie Opieki nad Zabytkami,
ocena nowych inwestycji zgodnie z wytycznymi UNESCO,
aktualizacja planu zarządzania dobrem,
prowadzenie badań naukowych, działań edukacyjnych i konferencji poświęconych modernizmowi,
popularyzacja dziedzictwa niematerialnego oraz tradycyjnych technik budowlanych.

Zielony modernizm:

ochrona krajobrazu i osi widokowych,
rozwój terenów zielonych i odtwarzanie historycznych nasadzeń,
wspieranie działań proekologicznych, w tym zazieleniania podwórek,
uporządkowanie przestrzeni publicznych, małej architektury i systemu informacji,
realizacja inwestycji poprawiających jakość przestrzeni publicznej zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju.

Współpraca międzynarodowa:

rozwijanie współpracy z miastami i organizacjami związanymi z dziedzictwem modernizmu i UNESCO,
organizacja międzynarodowych wydarzeń, konferencji i szkół letnich,
budowanie międzynarodowej sieci współpracy oraz wolontariatu promującego gdyński modernizm.

Turystyka:

rozwój szlaku UNESCO i nowoczesnych narzędzi zwiedzania,
przygotowanie spójnego systemu oznakowania i materiałów promocyjnych,
rozwój oferty dla różnych grup odbiorców, w tym rodzin i pasażerów statków wycieczkowych,
współpraca z branżą turystyczną oraz szkolenie i certyfikacja przewodników,
wzbogacanie oferty turystycznej także poza sezonem letnim.

Centrum Modernizmu:

modernizacja InfoBoksu i rozwój jego funkcji jako Centrum Modernizmu.

Edukacja:

rozwój programów edukacyjnych dotyczących modernizmu i światowego dziedzictwa UNESCO,
organizacja warsztatów, gier terenowych i wydarzeń dla dzieci, młodzieży i nauczycieli,
współpraca z uczelniami oraz rozwój nowoczesnych narzędzi edukacyjnych,
wspieranie międzynarodowej wymiany doświadczeń w zakresie edukacji o dziedzictwie.

Partycypacja społeczna:

współpraca z mieszkańcami, wspólnotami mieszkaniowymi, przedsiębiorcami i organizacjami pozarządowymi,
wspieranie inicjatyw społecznych i wolontariatu,
uwzględnianie ochrony dziedzictwa modernistycznego w działaniach partycypacyjnych, w tym w Budżecie Obywatelskim.

O modernistycznym centrum Gdyni

Granice modernistycznego centrum Gdyni wpisanego na listę światowego dziedzictwa UNESCO pokrywają się z granicami historycznego układu urbanistycznego Śródmieścia Gdyni wpisanego do rejestru zabytków w 2007 roku oraz z granicami Pomnika Historii uznanego przez Prezydenta RP w 2015 roku.

Mapa z granicami dobra i strefy buforowej

Obszar ma powierzchnię 87,90 hektarów. Na jego terenie zlokalizowanych jest około 450 budynków, z których większość to kamienice zbudowane w zwartej zabudowie kwartałowej. Według przyjętego w II połowie lat 20. XX wieku wzorca kamienice łączą funkcję mieszkalną (na kondygnacjach powyżej parteru) z funkcją handlowo-usługową (w parterach). Oprócz tego w centrum funkcjonują budynki publiczne, takie jak np. dworzec, hala targowa, kościoły, banki czy szpital.