Ambona z kościoła pw. Matki Boskiej Bolesnej w Małym Kacku zabytkiem miesiąca lipca 2026. Zanim w latach 30. XX w. Mały Kack stał się częścią letniska Orłowo Morskie, a później dzielnicą miasta Gdyni, posiadał już wielowiekową tradycję osadniczą. Od stuleci stanowił majątek ziemski, obejmujący pola uprawne, łąki i lasy wzdłuż doliny rzeki Kaczej, sąsiadując z Kolibkami od wschodu i Wielkim Kackiem od zachodu. W Małym Kacku znajdowała się siedziba rycerska, a następnie dwór i pałac z folwarkiem, a także posiadłość młyńska, która w XVI wieku rozwinęła się w osadę rzemieślniczą z kościołem. Dzieje kościoła pw. Matki Boskiej Bolesnej Kościół pw. Matki Boskiej Bolesnej w Małym Kacku w latach 40. XX w. (ze zbiorów Muzeum Miasta Gdyni, sygn. MMG/HM/II/15/1)Kościół, obecnie pw. Matki Boskiej Bolesnej, powstał jako świątynia protestancka w latach 1568-1570 (1572), w związku z rozwojem osady młyńsko-rzemieślniczej przy rzece Kaczej. Budynek został wzniesiony bezpośrednio przy drodze prowadzącej od starego młyna do dworu. Fundatorem świątyni był dziedzic Małego Kacka, Jerzy Rosenberg, burmistrz miasta Gdańska. W Muzeum Biblii Gutenberga i Sztuki Sakralnej (d. Muzeum Diecezjalne) w Pelplinie zachował się obraz wotywny z przedstawieniem fundatora adorującego ukrzyżowanego Chrystusa. Obraz ten pochodzi z nieistniejącego epitafium, którego zwieńczenie zachowało się na ścianie północnej prezbiterium kościoła – najstarszej części świątyni.Zwieńczenie epitafium Rosenberga na ścianie północnej prezbiterium kościoła (fot. Biuro Miejskiego Konserwatora Zabytków)Obraz wotywny ukazujący fundatora kościoła (materiały parafii pw. Matki Boskiej Bolesnej, domena publiczna)W 1872 r. miał miejsce pożar świątyni – podczas odbudowy budynek powiększono od zachodu o dobudówkę w konstrukcji ryglowej zakończoną wieżą, która została zwieńczona hełmem z chorągiewką. Kościół został ponownie poważnie zniszczony w czasie II wojny światowej – ucierpiała wówczas wieża i konstrukcja ryglowa. W 1945 r. świątynię przekazano katolikom. W latach 1948-55 kościół został rozbudowany od południa, zyskując swój współczesny wygląd. Wnętrze kościoła wyposażono w modernistyczne ołtarze, konfesjonały i inne elementy.Mimo burzliwych losów świątyni, w jej wnętrzu zachował się wyjątkowy na tle innych zabytków Gdyni element wyposażenia – snycerska (drewniana, rzeźbiona), ambona z połowy XVII wieku. Ambona z 1648 r. Ambona z kościoła pw. Matki Boskiej Bolesnej (fot. Biuro Miejskiego Konserwatora Zabytków)Dokładna data powstania ambony jest znana dzięki inskrypcji znajdującej się na rewersie zwieńczenia bramki, w kartuszu – „Anno 1648”. Poniżej daty zachowała się również malowana inskrypcja wskazująca na fundatora – „Michel Hart. Burg. v. Dantz” – browarnika z Gdańska.Kartusz w zwieńczeniu bramki z datą powstania ambony (fot. Biuro Miejskiego Konserwatora Zabytków)Inskrypcja wskazująca na fundatora ambony (fot. Biuro Miejskiego Konserwatora Zabytków)Z uwagi na pochodzenie fundatora można przypuszczać, że ambona powstała w którymś z gdańskich warsztatów rzeźbiarskich. Gdańsk był wówczas największym i najbliższym ośrodkiem artystycznym – dzieła gdańskich warsztatów stanowiły wyposażenie wielu kościołów w regionie, również na prowincji.Ambona pierwotnie znajdowała się w najstarszej części kościoła – dzisiejszym prezbiterium. W późniejszym czasie została przeniesiona do obecnego korpusu nawowego.Ambona nie posiada baldachimu. Cechuje ją również oszczędna i nieco naiwna w formie dekoracja malarska. Obiekt jest jednak bogato rzeźbiony: kosz ambony został osadzony na nóżce w formie kolumny na kwadratowej podstawie, zwieńczonej dekoracją małżowinową w formie czaszy kielicha; ambonę zdobią liczne przedstawienia antropomorficzne, uskrzydlone główki aniołków oraz dekoracje roślinne.Antropomorficzny detal rzeźbiarski na balustradzie ambony i zwieńczenie bramki z uskrzydloną główką aniołka (fot. Biuro Miejskiego Konserwatora Zabytków)Na koszu ambony znajdują się malarskie całopostaciowe przedstawienia czterech ewangelistów z atrybutami indywidualnymi – św. Mateusz z postacią anioła, św. Marek z lwem, św. Łukasz z wołem i św. Jan z orłem. Przedstawienia ewangelistów bardzo często pojawiały się na koszach ambony, która była miejscem głoszenia Słowa Bożego.Przedstawienia ewangelistów na koszu ambony (fot. Biura Miejskiego Konserwatora Zabytków)W części balustrady, w rombowych płycinach, pojawiają się sceny Zwiastowania i Pokłonu pasterzy – tematy ikonograficzne związane ze zbawczą historią. Na bramce znajduje się malarskie przedstawienie Chrystusa w typie Salvator Mundi – Zbawiciela Świata oraz świętego Piotra z kluczami do Królestwa Niebieskiego (wizerunek świętego stanowi nawiązanie do fragmentu Ewangelii według św. Mateusza – Mt 16, 19).Malowidła Pokłon pasterzy i Zwiastowanie w części balustrady (fot. Biuro Miejskiego Konserwatora Zabytków)Chrystus w typie Salvator Mundi oraz przedstawienie św. Piotra na drzwiach ambony (fot. Biuro Miejskiego Konserwatora Zabytków)Na drzwiach ambony zachowały się również oryginalne okucia – zawiasy oraz pochwyt wraz z kołatką.Okucia drzwi ambony (fot. Biuro Miejskiego Konserwatora Zabytków) Literatura: Kitowski S., Sołtysik M. J., (2014). Orłowo. Dzieje, krajobraz, architektura. Perła międzywojennej Gdyni, Gdynia. Domasłowski J. (2006). Parafia Ewangelicka w Małym Kacku, link: https://www.gdyniawsieci.pl/Parafia_Ewangelicka_w_Ma%C5%82ym_Kacku (dostęp: 24.06.2026) Opracowała: mgr Maria Hotel, Biuro Miejskiego Konserwatora Zabytków Opublikowano: 27.07.2026 13:47 Autor: Maria Hotel (maria.hotel@gdynia.pl) Zmodyfikowano: 27.07.2026 13:52 Zmodyfikował: Paweł Jałoszewski